कालो सुनलाई छाडेर रातो र पहेँलो सुनतर्फ साउदी अरबको ध्यान, विश्वमा कति छ माग ?

काठमाण्डौ । कच्चा तेल खाडी देशहरूको अर्थतन्त्रका लागि वरदान बनेको छ। यस कारणले यसलाई कालो सुन भनिन्छ। साउदी अरबका लागि कच्चा तेल महत्वपूर्ण स्रोतकाृ रुपमा रहँदै आएको छ । अहिले विश्वमा कच्चा तेलको उत्पादन र खपत बढ्दै गएको छ । साउदी अरब विश्वको दोस्रो ठूलो तेल उत्पादक देश हो।तर साउदी अरेबिया अब यसलाई परिवर्तन गर्न चाहन्छ। त्यसैले उसको नजर रातो सुन अर्थात तामा र पहेँलो सुन अर्थात् सुनमा छ ।

साउदी अरबले आफ्नो ‘भिजन २०३०’ योजना अन्तर्गत तामा र सुन उद्योगलाई आफ्नो अर्थतन्त्रको तेस्रो प्रमुख स्तम्भ बनाएको छ । यो योजना तेलमाथिको निर्भरता घटाएर देशलाई विविधीकरण गर्नु हो ।

साउदी अरब सरकारले देशमा २.५ ट्रिलियन डलरको फस्फेट, तामा र बक्साइट जस्ता खनिज भण्डार रहेको अनुमान गरेको छ। यी खनिजहरू विश्वव्यापी ऊर्जा परिवर्तनका लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छन् (जस्तै विद्युतीय सवारी साधन र नवीकरणीय ऊर्जा)।

साउदी अरेबियाले सन् २०३० सम्ममा खानी आम्दानी चार गुणा बढाउने लक्ष्य लिएको छ। यसका लागि साउदी सरकारले विश्वभरका कम्पनीहरूलाई आकर्षित गरि हबको रुपमा आफूलाई उभ्याउन चाहेको छ । अहिले विश्वभर हरित अर्थतन्त्रको चर्चा भइरहेको छ । यसका लागि तामा धेरै विशेष भएको छ। अहिले अपनाइएका नयाँ प्रविधिहरू जस्तै विद्युतीय सवारीसाधन  ब्याट्री, सोलार प्यानल र विन्ड टर्बाइनजस्तै यी सबैमा तामाको प्रयोग भइरहेको छ । यही कारण विश्वभर तामाको माग बढिरहेको छ ।

ऊर्जा सङ्क्रमणका लागि तामाको माग सन् २०३० सम्म करिब ६०० प्रतिशतले बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। तामाको उत्पादनमा उत्तर, दक्षिण र मध्य अमेरिका हावी छ। यी क्षेत्रहरूमा विश्वको २० ठूला तामा खानीहरू मध्ये १५ वटा छन्। चिली विश्वको सबैभन्दा ठूलो तामा उत्पादन गर्ने देश हो। चिलीले सन् २०२४ मा ५३ लाख मेट्रिक टन तामा उत्पादन गरेको थियो ।

विश्वमा उत्पादन हुने कुल तामामध्ये चिलीले मात्र २३ प्रतिशत उत्पादन गरेको छ । विश्वका दुई ठूला खानीहरू, एस्कोन्डिडा र कोलाहुआसी पनि चिलीमा छन्। चिलीपछि कंगो दोस्रो स्थानमा रहेको छ । कंगोले २०२४ मा ३.३ मिलियन मेट्रिक टन टन तामा उत्पादन गरेको छ । जुन विश्वव्यापी तामा उत्पादनको ११ प्रतिशत भन्दा बढी हो। यसपछि पेरु, चीन, इन्डोनेसिया, अमेरिका, रुस, अष्ट्रेलिया, काजाकिस्तान र मेक्सिको छन् । विश्वको ६५ प्रतिशत भन्दा बढी तामा चिली, अष्ट्रेलिया, पेरु, मेक्सिको र संयुक्त राज्य अमेरिका मा पाइन्छ।

हालसम्म विश्वमा करिब ७० करोड मेट्रिक टन तामा निकालिएको छ । यदि यो सबै तामा सँगै राखिएको छ भने, यो लगभग ४३० मिटर लामो, चौडा र अग्लो घन मा फिट हुन्छ। हालसम्म फेला परेको तामाको भण्डारमा करिब २ अर्ब १ करोड मेट्रिक टन तामा रहेको छ । यसरी हालसम्म कुल २.८ अर्ब मेट्रिक टन तामा फेला परेको छ ।

वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ कि पृथ्वीमा हाल ३.५ बिलियन मेट्रिक टन तामा रहेको छ जुन अझै पत्ता लाग्न सकेको छैन। यदि यो पनि फेला पर्यो भने, पृथ्वीमा कुल तामाको मात्रा लगभग ६.३ अर्ब मेट्रिक टन हुनेछ।

अहिले विश्वभर तामाको मूल्य तिब्र गतिमा बढिरहेको छ ।