रिलायन्सको आईपीओ बन्यो विश्वकै लागि 'टेस्ट केस', बन्यो बुक बिल्डिङमाथिकै भद्दा मजाक !

काठमाण्डौ । नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा रिलायन्स स्पिनिङ मिल्स लिमिटेडको सेयर आज सूचीकृत भएको छ।  

कम्पनीले बुक बिल्डिङ विधिबाट प्रतिकित्ता ८२०.८० रुपैयाँमा आईपीओ जारी गरेको थियो, तर पहिलो कारोबारका लागि ओपनिङ रेन्ज न्यूनतम १०० रुपैयाँदेखि अधिकतम ३०० रुपैयाँसम्म तोकिएको छ। यो नेपालको पूँजीबजार इतिहासमा असामान्य र दुर्लभ घटना हो, जसले लगानीकर्ताहरूमा ठूलो चिन्ता र बहस उत्पन्न गरेको छ।  

यसले प्रतिकित्ता ५२०.८० रुपैयाँभन्दा बढीको सम्भावित घाटा देखाउँछ, जसलाई बजार विश्लेषकहरूले 'अभूतपूर्व' र 'लगानीकर्तामाथि ठूलो धक्का' भनेका छन्।

रिलायन्स स्पिनिङ मिल्सले २०२५ डिसेम्बरमा १९ लाख २६ हजार ६०० कित्ता आईपीओ जारी गरेको थियो। योग्य संस्थागत लगानीकर्ताहरूबाट कट-अफ मूल्य ९१२ रुपैयाँ निर्धारित गरी सर्वसाधारणलाई १० प्रतिशत छुटमा ८२०.८० रुपैयाँमा सेयर वितरण गरिएको थियो। तर, कम्पनीको वित्तीय स्थिति, मूल्यांकन र बुक बिल्डिङ प्रक्रियालाई लिएर सुरुदेखि नै तीव्र विवाद भएको थियो। लगानीकर्ताहरूले यसलाई 'अधिक मूल्यांकित' र 'महँगो' ठहर गर्दै आलोचना गरेका थिए, साथै केहीले नियामक निकायहरूमा अनियमितता भएको आरोप पनि लगाएका थिए।

अ्लोटमेन्ट भएको झन्डै डेढ महिना बितिसके पनि सूचीकरणमा ढिलाइ भएको थियो। मुख्य कारण कम्पनीको नेटवर्थ प्रतिसेयर कम रहेको र नेप्सेको नियमअनुसार ओपनिङ रेन्ज नेटवर्थको तीन गुणासम्म मात्र निर्धारण गर्न सकिने व्यवस्था थियो। विभिन्न स्रोतहरूमा नेटवर्थ १०० रुपैयाँ आसपास वा त्यसभन्दा केही माथि देखिएकाले ओपनिङ रेन्ज १०० देखि ३०० रुपैयाँ कायम भएको हो। यसले आईपीओ मूल्यभन्दा निकै तलको दायरा निर्धारण गरी लगानीकर्ताहरूलाई ठूलो नोक्सानको स्थिति सिर्जना गरेको छ।

नेपालमा यस्ता घटनाको इतिहास

नेपालको पूँजीबजारमा आईपीओहरू सामान्यतया जारी मूल्यभन्दा माथि नै सूचीकृत हुने र प्रारम्भिक कारोबारमा लाभ दिने गर्थे। केही हाइड्रोपावर वा अन्य क्षेत्रका कम्पनीहरूमा सूचीकरणपछि मूल्य घटेको उदाहरण छन्, तर ओपनिङ रेन्ज नै आईपीओ मूल्यभन्दा यति धेरै तल (यहाँ झन्डै ६३ प्रतिशतभन्दा बढी कम) निर्धारित भएको यो पहिलो प्रमुख घटना हो। यसले नेप्सेको मूल्य दायरा निर्धारण नियम (नेट वर्थमा आधारित) र बुक बिल्डिङ विधिबीचको स्पष्ट अन्तरलाई उजागर गरेको छ। विज्ञहरूका अनुसार, यो घटनाले बजारमा लगानीकर्ताको विश्वासमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ र नीतिगत सुधारको आवश्यकता औंल्याउँछ।

विश्वव्यापी सन्दर्भ: यस्ता घटना नौलो होइनन्

विश्वका ठूला स्टक बजारहरूमा आईपीओ मूल्यभन्दा कममा सूचीकृत हुने वा पहिलो दिन नै घाटा बेहोर्ने घटनाहरू धेरै छन्। यस्ता अवस्थाहरू प्रायः अत्यधिक मूल्यांकन, बजार अस्थिरता वा कमजोर कम्पनी प्रदर्शनका कारण हुन्छन्। केही उल्लेखनीय उदाहरणहरू:

रिभियन (Rivian): २०२१ मा अमेरिकी इलेक्ट्रिक वाहन कम्पनीको आईपीओपछि मूल्य ८४ प्रतिशतसम्म घट्यो, जसले ठूलो बजार मूल्य गुमायो।

उबर (Uber): २०१९ को आईपीओ मूल्यभन्दा कममा खुल्यो र पहिलो वर्ष ८५ प्रतिशतसम्म घट्यो, तर पछि रिकभर भयो।

भारतीय बजार: २०२४-२५ मा केही कम्पनीहरू (जस्तै कारारो इन्डिया, गदावरी बायोरिफाइनरीज) आईपीओ मूल्यभन्दा ७ देखि ३४ प्रतिशत कममा सूचीकृत भए।

डट-कम बबल: २००० मा Pets.com जस्ता कम्पनीहरूले आईपीओपछि ९९ प्रतिशत मूल्य गुमाए र दिवालिया भए।

यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि आईपीओमा सूचीकरण घाटा विश्वव्यापी प्रवृत्ति हो, तर धेरै कम्पनीहरूले राम्रो प्रदर्शन गरेर पुनरुत्थान पनि गरेका छन्।

यो घटनाले नेपालका लगानीकर्ताहरूलाई आईपीओमा भावनात्मक वा अन्धाधुन्ध लगानी नगर्न गम्भीर सन्देश दिएको छ। बुक बिल्डिङ विधिले पारदर्शिता ल्याउने अपेक्षा गरिए पनि यस घटनाले जोखिम बढाएको देखिन्छ। नेप्से र नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले मूल्यांकन प्रक्रिया, नेट वर्थ गणना र ओपनिङ रेन्ज निर्धारणमा सुधार ल्याउनुपर्ने आवश्यकता छ।

लगानीकर्ताहरूले अब कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य, नाफा, बजार प्रतिस्पर्धा र दीर्घकालीन सम्भावनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। रिलायन्स स्पिनिङ मिल्सको सेयर आजदेखि कारोबारमा आए पनि यसको भविष्य कम्पनीको वास्तविक प्रदर्शनमा निर्भर रहनेछ। यो घटना नेपालको पूँजीबजारलाई थप परिपक्व, पारदर्शी र लगानीकर्तामैत्री बनाउने अवसर पनि बन्न सक्छ, यदि यसबाट उचित पाठ सिकियो भने।

रिलायन्स स्पिनिङ मिल्सको सूचीकरण अब नेपाली पूँजीबजारका लागि ‘टेस्ट केस’ बनेको छ। आईपीओ मूल्य र ओपनिङ रेञ्जबीचको फराकिलो अन्तरले मूल्य निर्धारण, पारदर्शिता र प्रणालीगत विश्वसनीयताबारे नयाँ बहसलाई तीव्र बनाएको छ।

अब लगानीकर्ता र बजार नियामक दुवैको ध्यान दोस्रो बजारको प्रारम्भिक कारोबारतर्फ केन्द्रित भएको छ। बजारले दिने संकेतले बुक बिल्डिङ प्रणालीको भविष्य र लगानीकर्ताको विश्वास निर्धारण गर्नेछ।