कच्चा तेलको मूल्यमा ऐतिहासिक उछाल: नेपालको व्यापार घाटा फराकिलो हुने चिन्ता

काठमाण्डौ । मध्यपूर्वमा बढ्दो तनावका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा ठूलो उछाल आएको छ। आजको मूल्य अनुसार, डब्ल्यूटीआई कच्चा तेलको मूल्य १०५.७६ अमेरिकी डलर प्रति ब्यारेल पुगेको छ, जसमा दैनिक १६.३५ प्रतिशतको वृद्धि भएको छ। यसैगरी, ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य १०९.६४ डलर प्रति ब्यारेल पुगेर १८.२८ प्रतिशतले बढेको छ।  यो उछालले नेपालजस्ता तेल आयातमा निर्भर विकासशील अर्थतन्त्रहरूलाई गम्भीर चुनौती दिन सक्छ, जसले मुद्रास्फीति, व्यापार घाटा र आर्थिक वृद्धिमा असर पार्न सक्छ।

नेपालले प्रयोग गर्ने पेट्रोलियम पदार्थ पूर्ण रूपमा आयात गर्नुपर्छ। भारतबाट आयात गरिने पेट्रोल, डिजेल, मट्टितेल र एलपी ग्यासको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ। त्यसैले विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढेपछि केही समयको अन्तरालमै नेपालमा पनि पेट्रोलियम पदार्थ महँगिने सम्भावना बलियो हुन्छ।

तेलको मूल्य बढ्दा सबैभन्दा पहिले असर ढुवानी लागतमा देखिन्छ। पेट्रोल र डिजेल महँगिएपछि सार्वजनिक यातायात, हवाई सेवा, ढुवानी तथा उत्पादन लागत बढ्छ। यसले बजारमा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढाउने दबाब सिर्जना गर्छ। परिणामस्वरूप महँगी दर (इन्फ्लेसन) बढ्ने जोखिम रहन्छ, जसले सर्वसाधारणको जीवनयापन खर्च बढाउँछ।

यसबाहेक, पेट्रोलियम आयातमा नेपालले ठूलो रकम खर्च गर्नुपर्ने भएकाले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा पनि दबाब पर्न सक्छ। नेपाल आयल निगमले उच्च मूल्यमा इन्धन आयात गर्नुपर्दा घाटा बढ्ने वा मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यसले सरकारी आर्थिक व्यवस्थापनमा समेत चुनौती थप्ने सम्भावना हुन्छ।

अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार यस्तो अवस्थामा सरकारले ऊर्जा खपत व्यवस्थापन, वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन तथा सार्वजनिक यातायातको प्रभावकारी प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ। जलविद्युत् उत्पादन बढ्दै गएको नेपालले विद्युतीय सवारी र विद्युतीय ऊर्जा प्रयोग बढाउन सके दीर्घकालीन रूपमा पेट्रोलियम निर्भरता घटाउन सक्ने तर्क पनि उनीहरूको छ।

विश्व बजारमा देखिएको कच्चा तेलको यो उछाल अस्थायी हो वा दीर्घकालीन प्रवृत्ति बन्ने हो भन्ने कुरा अझै स्पष्ट भइसकेको छैन। तर अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा देखिने यस्तो उतारचढावले नेपालजस्तो आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई सधैं संवेदनशील बनाइरहने तथ्य भने फेरि एकपटक स्पष्ट भएको छ।