चीनका पार्कमा ‘विवाह हाट’: जहाँ प्रेमभन्दा पहिले हेरिन्छ घर, जागिर र आम्दानी

 

काठमाण्डौ । निलो र गुलाबी कागजका पोस्टर, पोस्टरमा उमेर, उचाइ, शिक्षा, जागिर, वार्षिक आम्दानी, घरको अवस्था र भावी जीवनसाथीबाट गरिएका अपेक्षा। वरिपरि ती विवरण नियाल्दै, टिपोट गर्दै र आपसमा छलफल गरिरहेका सयौँ अभिभावक तथा अविवाहित व्यक्ति।

यो कुनै रोजगारी मेला होइन। न त घरजग्गा किनबेचको प्रदर्शनी नै हो। यो आधुनिक चीनका ठूला सहरका सार्वजनिक पार्कमा लाग्ने ‘विवाह हाट’ हो, जहाँ विवाहका लागि सम्भावित बेहुला वा बेहुली खोजिन्छ।

चीनको सछ्वान प्रान्तस्थित छङ्तूको जनपार्कमा साताको निश्चित दिन यस्तो मेला लाग्छ। त्यहाँ राखिने निलो पोस्टरले पुरुष र गुलाबी पोस्टरले महिलाको विवरण जनाउँछ। कतिपय विज्ञापन सम्बन्धित व्यक्तिले राखेका हुन्छन् भने धेरैजसो आफ्ना सन्तानको विवाहप्रति चिन्तित अभिभावकले तयार गरेका हुन्छन्।

बाहिरबाट हेर्दा यो दृश्य अनौठो र मनोरञ्जक लाग्न सक्छ। तर पार्कमा झुन्डिएका प्रत्येक पोस्टरभित्र आधुनिक चिनियाँ समाजको गहिरो समस्या लुकेको छ—घट्दो विवाहदर, बढ्दो जीवनयापन खर्च, घर र सम्पत्तिमाथिको निर्भरता, लैंगिक असन्तुलन तथा विवाहका लागि परिवार र समाजबाट सिर्जना हुने दबाब।

मानिसभन्दा पहिले ‘प्रोफाइल’को मूल्यांकन

छङ्तूको एउटा विज्ञापनमा सन् १९९० मा जन्मिएका पुरुषले आफूलाई कपाल काट्ने पेसामा संलग्न, वार्षिक करिब एक लाख युआन कमाउने, धूमपान र मद्यपान नगर्ने तथा खाना पकाउन रुचि राख्ने व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

उनले सम्बन्धविच्छेद भएकी वा सन्तान भएकी महिलालाई पनि स्वीकार गर्न सकिने उल्लेख गरेका छन्। उनको मुख्य अपेक्षा भने घर सम्हाल्न सक्ने, इमानदार, सकारात्मक र ठूलाबडाप्रति आदर गर्ने जीवनसाथी हो।

अर्को विज्ञापनमा सन् १९८७ मा जन्मिएकी, स्नातक अध्ययन पूरा गरेकी र सरकारी स्वामित्वको संस्थामा लेखापालका रूपमा कार्यरत महिलाले सम्भावित जीवनसाथी स्नातक वा सोभन्दा बढी शिक्षित, स्थिर जागिर भएको र छङ्तूमा घर भएको अथवा घर किन्न सक्ने क्षमताको हुनुपर्ने उल्लेख गरेकी छन्।

यी विज्ञापनले चिनियाँ विवाह बजारमा व्यक्तिको स्वभावसँगै शिक्षा, जागिर, आम्दानी, घर, स्थायी बसोबास र पारिवारिक सम्पत्तिलाई कति महत्त्व दिइन्छ भन्ने देखाउँछन्।

विवाहका लागि दुई व्यक्तिबीचको भावनात्मक सम्बन्धभन्दा पहिले आर्थिक हैसियत र सामाजिक सुरक्षाको मूल्यांकन हुने भएकाले यस्ता पार्कलाई आलोचकहरूले ‘मानवीय सम्बन्धको बजारकरण’ पनि भन्ने गरेका छन्।

अभिभावक नै बनेका छन् विवाहका एजेन्ट

चीनका विवाह हाटमा विवाहयोग्य उमेरका युवायुवतीभन्दा तिनका अभिभावक बढी देखिन्छन्। उनीहरू आफ्ना छोराछोरीको फोटो, शैक्षिक योग्यता, पेसा, तलब र सम्पत्तिको विवरण बोकेर सम्भावित परिवारसँग संवाद गर्छन्।

कतिपय अवस्थामा विज्ञापन राखिएको व्यक्तिलाई आफ्ना अभिभावकले पार्कमा विवरण राखेको जानकारीसमेत नहुन सक्छ। यसले परम्परागत पारिवारिक जिम्मेवारी र आधुनिक युवापुस्ताको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताबीचको द्वन्द्वलाई पनि उजागर गर्छ।

अभिभावकका लागि सन्तानको विवाह केवल व्यक्तिगत निर्णय होइन, पारिवारिक दायित्वको पूर्णता पनि हो। उमेर बढ्दै जाँदा विवाह नभएका सन्तानप्रति आफन्त र समाजले प्रश्न उठाउने भएकाले अभिभावकमाथि थप दबाब सिर्जना हुने गरेको छ।

त्यसैले जीवनसाथी भेटिने सम्भावना कम भए पनि अभिभावक पार्क धाउन छाड्दैनन्। उनीहरूका लागि यस्ता मेला जोडी खोज्ने ठाउँ मात्र नभई आफ्ना चिन्ता साट्ने, समान समस्या भएका अभिभावक भेट्ने र आफूले सन्तानका लागि प्रयास गरिरहेको अनुभूति गर्ने सामाजिक थलोसमेत बनेका छन्।

छङ्तूदेखि बेइजिङ र सांघाईसम्म

छङ्तूको जनपार्कमा बुधबार, शुक्रबार र शनिबार दिउँसो विवाहका विज्ञापन राख्ने र सम्भावित जोडी खोज्ने गतिविधि सञ्चालन हुने गरेको छ। त्यहाँ दैनिक एक हजारभन्दा बढी मानिस पुग्ने दाबी गरिएको छ।

बेइजिङको चोङसान पार्क, थिआनथान पार्क र युयुआनथान पार्क पनि जीवनसाथी खोज्ने सार्वजनिक स्थलका रूपमा परिचित छन्।

सांघाईको जनपार्कमा सन् २००४ देखि विवाह मेला सञ्चालन हुँदै आएको छ। त्यहाँ उम्मेदवारका विवरण जमिनमा पङ्क्तिबद्ध रूपमा राखिने भएकाले यसलाई ‘बायोडाटा मेला’ पनि भनिन्छ। कुनै दिन दुई हजारभन्दा बढी मानिस सहभागी हुने गरेको उल्लेख छ।

क्वाङचौको थिआनख पार्कमा भने अभिभावकहरूले छातामा विवरण झुन्ड्याउने भएकाले त्यसलाई ‘स्वयंवर छाता’ भनिन्छ।

शनचन, हाङचौ, नानचिङ, वुहान, चङचौ र अन्य ठूला सहरमा पनि स्थानीय शैली र नियमअनुसार यस्ता विवाह हाट सञ्चालन भइरहेका छन्।

नक्कली विवरण र ठगी रोक्न परिचयपत्र अनिवार्य

विवाहका नाममा नक्कली विवरण राख्ने, बिचौलिया सक्रिय हुने र ठगीका घटना बढेपछि केही पार्कमा यस्तो गतिविधिमाथि अस्थायी रोकसमेत लगाइएको थियो।

पछि व्यवस्थित दर्ता प्रणाली लागू गर्दै सम्बन्धित व्यक्तिको चिनियाँ परिचयपत्र परीक्षण गर्ने, सत्यतासम्बन्धी प्रतिबद्धतापत्रमा हस्ताक्षर गराउने र निर्धारित ढाँचामा विवरण भर्न लगाउने व्यवस्था गरिएको छ।

दर्ता गरिएका विज्ञापन निश्चित अवधिका लागि मात्रै मान्य हुन्छन्। सम्भावित जोडी भेटिएमा सूचना हटाउन निवेदन दिनुपर्ने हुन्छ। यसले नक्कली सूचना र ठगी नियन्त्रणमा सहयोग पुगेको बताइन्छ।

तर औपचारिक दर्ता प्रणाली आए पनि अनौपचारिक बिचौलिया, अतिरञ्जित विवरण र अवास्तविक अपेक्षाको समस्या पूर्ण रूपमा हटेको छैन।

भीड ठूलो, विवाहको सफलता सानो

पार्कमा हजारौँ मानिस पुग्ने गरे पनि त्यहाँबाट वास्तविक विवाहसम्म पुग्नेको संख्या अत्यन्त कम रहेको विभिन्न अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ।

सांघाईको जनपार्कसम्बन्धी एउटा अनुसन्धानले सफलता दर एक प्रतिशतभन्दा कम देखाएको छ। अन्य अनुमानले पनि अधिकांश सहरमा सफलता दर पाँच प्रतिशतभन्दा कम रहेको जनाउँछन्।

यसको मुख्य कारण उम्मेदवार र अभिभावकले राख्ने अत्यधिक अपेक्षा हो। उच्च शिक्षा, आकर्षक आम्दानी, स्थिर सरकारी जागिर, आफ्नै घर र सहरको स्थायी बसोबासजस्ता सर्तले सम्भावित जोडीको दायरा निकै साँघुरो बनाउँछ।

ग्रामीण क्षेत्रबाट सहर आएका पुरुषसँग घर नहुन सक्छ। उच्च शिक्षित र आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर सहरी महिलाले विवाहलाई अनिवार्य जीवनलक्ष्य नमान्न सक्छन्। अभिभावकले खोजेको जोडी र युवायुवतीले चाहेको जीवनसाथीको परिभाषा पनि फरक हुन सक्छ।

त्यसैले पार्कमा विवरण मिल्दैमा दुई व्यक्तिको सोच, रुचि र जीवनको लक्ष्य मिल्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।

गाउँका पुरुषलाई बेहुली अभाव, सहरका महिलालाई योग्य वरको खोजी

चीनको विवाह बजारमा देखिएको अर्को जटिलता लैंगिक तथा भौगोलिक असन्तुलन हो।

समग्र जनसंख्यामा महिलाभन्दा पुरुषको संख्या बढी छ। विशेषगरी विवाहयोग्य उमेर समूह र ग्रामीण क्षेत्रमा पुरुषको अनुपात बढी रहेको विवरणले देखाउँछ। फलस्वरूप न्यून आय भएका तथा ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने धेरै पुरुषलाई जीवनसाथी पाउन कठिन भइरहेको छ।

अर्कोतर्फ सहरी क्षेत्रमा उच्च शिक्षित, राम्रो आम्दानी भएका र स्वतन्त्र जीवन बिताइरहेका महिलाको संख्या बढेको छ। उनीहरू आफूभन्दा समान वा उच्च शैक्षिक तथा आर्थिक अवस्था भएका पुरुष खोज्ने प्रवृत्तिमा छन्।

तर त्यस्तो योग्यता भएका पुरुषको संख्या सीमित हुँदा सहरी महिलाका लागि पनि विवाह सहज छैन।

यस अवस्थालाई चिनियाँ समाजमा प्रचलित एउटा भनाइले स्पष्ट पार्छ—‘गाउँमा पुरुषलाई विवाह गर्न गाह्रो, सहरमा महिलालाई विवाह गर्न गाह्रो।’

यद्यपि विवाह बजारसँग सम्बन्धित केही तथ्यांक विभिन्न स्रोतमा फरक–फरक पाइने भएकाले तिनलाई चिनियाँ समाजमा बढ्दो संरचनात्मक दबाबको संकेतका रूपमा बुझ्न उचित हुन्छ।

विवाह गर्न घर, गाडी र ठूलो रकमको आवश्यकता

चीनमा विवाह ढिलो हुनु वा धेरै पुरुष अविवाहित रहनुको प्रमुख कारणमध्ये विवाह खर्च पनि एक हो।

नेपाली समाजमा दुलही पक्षले दाइजो दिने परम्परा व्यापक रहे पनि चीनका धेरै क्षेत्रमा दुलाहा पक्षले दुलहीको परिवारलाई ‘ब्राइड प्राइस’ वा नगद तथा सम्पत्ति दिनुपर्ने सामाजिक अभ्यास छ।

दुलाहा पक्षसँग आफ्नै घर, गाडी, स्थिर जागिर र विवाह खर्च धान्ने आर्थिक क्षमता हुनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ। ठूला सहरमा घर खरिदको मूल्य अत्यन्त महँगो हुँदा मध्यम तथा न्यून आय भएका युवाका लागि विवाह आर्थिक बोझ बन्न पुगेको छ।

घरबाहेक भोज, उपहार, गहना, फोटो तथा भिडियो, हनिमुन र अन्य समारोहमा पनि ठूलो खर्च हुने गर्छ।

कुनै समय एउटा खाट, मिठाईको पोको वा रेडियो–साइकलले पूरा हुने चिनियाँ विवाह अहिले घर, गाडी र लाखौँ युआनको खर्चसँग जोडिएको छ। आर्थिक समृद्धिसँगै विवाह समारोह भड्किलो र महँगो बन्दै गएको छ।

प्रेमको खोजी कि आर्थिक सम्झौता?

पार्कका विज्ञापनमा ‘दयालु’, ‘इमानदार’ र ‘असल स्वभाव’ जस्ता शब्द लेखिएका हुन्छन्। तर धेरै विज्ञापनमा घर, तलब, शैक्षिक स्तर, स्थायी बसोबास र पेसाले प्रमुख स्थान लिएका छन्।

यसले विवाहलाई भावनात्मक सम्बन्धभन्दा आर्थिक तथा सामाजिक सम्झौताका रूपमा हेरिएको आलोचना जन्माएको छ।

उच्च आम्दानी र घर भएका उम्मेदवार बढी आकर्षक मानिन्छन्। ग्रामीण पृष्ठभूमि, अस्थिर जागिर वा कम आय भएका व्यक्ति विवाह बजारमा पछाडि पर्छन्। यसरी विवाह हाटले चिनियाँ समाजमा रहेको आर्थिक असमानता र वर्गीय विभाजनलाई समेत सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गर्छ।

तर यसलाई केवल भौतिकवादी सोचको परिणाम भनेर मात्रै बुझ्न पनि पर्याप्त हुँदैन। महँगो आवास, सन्तानको शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र वृद्ध अभिभावकको जिम्मेवारीले चिनियाँ परिवारका लागि आर्थिक स्थिरतालाई वैवाहिक निर्णयको अनिवार्य पक्ष बनाएको छ।

चीनको बदलिँदो समाज चियाउने झ्याल

चीनका सार्वजनिक पार्कमा लाग्ने विवाह हाट आधुनिकता र परम्पराको अनौठो मिश्रण हो।

एकातिर मोबाइल एप, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन डेटिङको युग छ। अर्कोतिर अभिभावकहरू कागजका पोस्टर लिएर पार्कमा आफ्ना सन्तानका लागि जीवनसाथी खोजिरहेका छन्।

यी पार्कमा सफल विवाहको संख्या कम भए पनि तिनको सामाजिक महत्त्व ठूलो छ। यहाँ चिनियाँ परिवारको चिन्ता, अभिभावकीय जिम्मेवारी, युवापुस्ताको स्वतन्त्रता, बढ्दो आर्थिक असमानता, घट्दो विवाहदर र महँगिँदो सहरी जीवन एकै ठाउँमा देख्न सकिन्छ।

त्यसैले चीनको ‘विवाह हाट’ केवल बेहुला–बेहुली खोज्ने मेला होइन। यो चीनको अर्थतन्त्र, जनसांख्यिक संरचना, पारिवारिक मान्यता र बदलिँदो जीवनशैली बुझ्ने एउटा खुला सामाजिक प्रयोगशाला हो।

पार्कमा झुन्डिएको प्रत्येक निलो र गुलाबी पोस्टरले एउटा सम्भावित विवाहको कथा मात्रै सुनाउँदैन। त्यसले आधुनिक चीनमा जीवनसाथी खोज्नु किन दिनप्रतिदिन कठिन, महँगो र प्रतिस्पर्धात्मक बनिरहेको छ भन्ने गहिरो प्रश्न पनि उठाउँछ।